آنیما و آنیموس: زنانه و مردانه‌ی درونی در نظریه‌ی یونگ

آنیما و آنیموس چیست؟

هر دو واژه لاتین‌اند. Anima به معنای جان یا نفس و animus به معنای روح یا ذهن است. یونگ آن‌ها را برای چهره‌ای کهن‌الگویی به کار برد که به نظر او ویژگی‌هایی را حمل می‌کند که شخص آگاهانه پرورش نداده، چون با نقش جنسیتی‌اش جور درنمی‌آمدند. در مرد این چهره زنانه و در زن مردانه ظاهر می‌شود.

او در سنخ‌های روان‌شناختی (۱۹۲۱) آن را تصویر روح نامید و همتای درونی پرسونا توصیف کرد: پرسونا رو به دنیای بیرون دارد و آنیما یا آنیموس رو به دنیای درون. شرح بعدی و پرورده‌تر او در «The Relations between the Ego and the Unconscious» (۱۹۲۸) و در فصل سوم آیون (۱۹۵۱)، «The Syzygy: Anima and Animus»، آمده است.

یونگ آنیما و آنیموس را ژرف‌تر از سایه و یکپارچه کردنشان را دشوارتر می‌دانست. در حالی که سایه معمولاً به‌عنوان بخشی از خود قابل شناختن است، چهره‌ی جنس مخالف به‌راستی دیگری احساس می‌شود.

فرافکنی و عاشق شدن

مانند دیگر کهن‌الگوها، نخستین رویارویی با آنیما و آنیموس در فرافکنی رخ می‌دهد. شیفتگی ناگهانی عاشق شدن، این احساس که کسی را یافته‌ای که از پیش می‌شناختی، برای یونگ نشانه‌ای کلاسیک بود از این‌که تصویری درونی بر شخصی واقعی فرافکنده شده است. ناامیدی‌ای که اغلب در پی می‌آید، وقتی شخص واقعی متفاوت از آب درمی‌آید، بخشی از فرایند پس گرفتن فرافکنی و دیدار با دیگری آن‌گونه که هست است.

یونگ همچنین توصیف کرد که وقتی کسی ناآگاهانه با این چهره یکی می‌شود چه رخ می‌دهد. به تعبیر او، مردی که در تسخیر آنیماست دمدمی و زودرنج می‌شود و زنی که در تسخیر آنیموس است عقایدی خشک و قرضی را نگه می‌دارد. این توصیف‌ها اغلب نقل می‌شوند و همچنین از پرانتقادترین بخش‌های آثار او هستند، چون پیش‌فرض‌های جنسیتی روزگار او را بازتاب می‌دهند.

چهار مرحله‌ی آنیما و آنیموس

یونگ در «The Psychology of the Transference» (۱۹۴۶) چهار مرحله برای آنیما ترسیم کرد که از چهره‌های سنت نام گرفته‌اند. ماری لوئیز فون فرانتس، همکار نزدیک او، بعدها در انسان و سمبول‌هایش (۱۹۶۴) چهار مرحله‌ی موازی برای آنیموس توصیف کرد.

مرحله‌ی ۱ آنیما: حوا

تصویری صرفاً غریزی و زیستی از زن.

مرحله‌ی ۲ آنیما: هلن

تصویری عاشقانه و زیبایی‌شناختی، هنوز عمدتاً جنسی، مانند هلن تروا.

مرحله‌ی ۳ آنیما: مریم

عشقی که تا سرسپردگی معنوی بالا رفته است.

مرحله‌ی ۴ آنیما: سوفیا

خرد، راهنمای ژرف‌ترین معنا.

مراحل آنیموس

به گفته‌ی فون فرانتس: نخست تجسم نیروی بدنی، سپس تجسم ابتکار و عمل برنامه‌ریزی‌شده، سپس تجسم کلام و دانش، مانند یک آموزگار یا روحانی، و سرانجام تجسم معنای معنوی، راهنمایی به سوی حقیقت درونی.

سیزیگی: جفتی از اضداد

یونگ اغلب از آنیما و آنیموس با هم به‌عنوان سیزیگی سخن می‌گفت، جفتی که به هم یوغ شده‌اند، و به زوج‌های الهی بسیاری از ادیان و به ازدواج مقدس کیمیاگری، یعنی coniunctio، به‌عنوان تصویرهایی از پیوند آن‌ها اشاره می‌کرد. برای او دیدار مردانه و زنانه در روان نمادی محوری از تمامیت و خویشتن بود.

نقدها و دیدگاه‌های بعدی

این مفهوم به این دلیل نقد شده که نقش‌های جنسیتی اوایل قرن بیستم را واقعیت‌هایی بی‌زمان و طبیعی تلقی می‌کند. بازنگری زود آغاز شد. اِما یونگ در مقاله‌هایی که با عنوان Animus and Anima (۱۹۵۷) گرد آمده‌اند، شرحی دقیق‌تر از دیدگاه یک زن ارائه داد.

روان‌شناس کهن‌الگویی، جیمز هیلمن، در Anima: An Anatomy of a Personified Notion (۱۹۸۵) استدلال کرد که آنیما صرف‌نظر از جنس به هر روانی تعلق دارد. یونگی‌های فمینیست مانند پالی یانگ‌آیزندرات نظریه را بیشتر بازکاری کردند. بسیاری از تحلیلگران معاصر اکنون آنیما و آنیموس را تصویرهایی از دیگری ناشناخته در درون می‌فهمند که به جنس زیستی یا فهرستی ثابت از ویژگی‌های مردانه و زنانه وابسته نیستند.

پرسش‌های پرتکرار