یونگ و خواب‌ها: تحلیل خواب یونگی چگونه کار می‌کند

خواب نقاب نیست

برای فروید خواب برآورده شدن پنهان یک آرزوی سرکوب‌شده بود. داستان آشکار آن، یعنی محتوای آشکار، محتوایی نهفته را پنهان می‌کرد که سانسورچی درونی تحریفش کرده بود، و تحلیل باید از پس این نقاب می‌دید.

یونگ مخالف بود. او معتقد بود خواب همان چیزی را می‌گوید که منظور دارد، اما آن را به زبان تصویرها می‌گوید، زبانی کهن‌تر از زبان واژه‌ها. خواب پنهان نمی‌کند؛ چیزی را بیان می‌کند که آگاهی هنوز نمی‌داند. کار ما رمزگشایی آن نیست، بلکه فهم زبان نمادین آن است، و این کار به شکیبایی با خود تصویر نیاز دارد.

جبران: آنچه خواب می‌افزاید

ایده‌ی محوری نظریه‌ی خواب یونگ جبران است. به استدلال او، روان نظامی خودتنظیم‌گر است و خواب‌ها یک‌سویگی نگرش آگاه را متعادل می‌کنند. کسی که بی‌چون‌وچرا به دیگری با دیده‌ی تحسین می‌نگرد ممکن است او را در موقعیتی تحقیرآمیز در خواب ببیند؛ کسی که خود را دست‌کم می‌گیرد ممکن است خواب ببیند که مورد تکریم قرار گرفته است.

یونگ همچنین از کارکردی آینده‌نگر سخن گفت: برخی خواب‌ها تحولات احتمالی آینده را پیش‌بینی می‌کنند، به همان شیوه‌ای که پیش‌بینی هوا باران را پیش‌بینی می‌کند. او با دقت این را از پیشگویی متمایز می‌کرد. این ایده‌ها را در «General Aspects of Dream Psychology» (۱۹۱۶، بازنگری ۱۹۴۸) مطرح کرد.

سطح عینی و سطح ذهنی

یونگ دو شیوه برای خواندن چهره‌های خواب پیشنهاد کرد. در سطح عینی، یک چهره به شخص واقعی‌ای اشاره دارد که به او شبیه است: خوابی درباره‌ی برادر درباره‌ی رابطه با برادر است. در سطح ذهنی، هر چهره نماینده‌ی بخشی از بیننده‌ی خواب است: برادر به جای ویژگی‌ای از خود شخص می‌نشیند که برادر آن را تجسم می‌بخشد.

این‌که کدام سطح به کار می‌آید به خواب و موقعیت بستگی دارد. یونگ معمولاً وقتی آن شخص در زندگی واقعی بیننده‌ی خواب مهم است سطح عینی را به کار می‌برد، و برای غریبه‌ها و چهره‌هایی از گذشته‌ی دور سطح ذهنی را.

بسط به جای تداعی آزاد

فروید از تداعی آزاد استفاده می‌کرد: بیمار از یک جزء خواب آغاز می‌کند و زنجیره‌ای از تداعی‌ها را هر کجا که ببرد دنبال می‌کند. یونگ احساس می‌کرد این کار از خواب دور می‌شود و به عقده‌های بیمار به‌طور کلی می‌رسد. او ترجیح می‌داد نزدیک به تصویر بماند، کاری که آن را «گرداگرد گشتن» (circumambulation) می‌نامید.

روش او بسط بود. نخست تداعی‌های خود بیننده‌ی خواب درباره‌ی هر تصویر گرد آورده می‌شود. سپس، در جای مناسب، شباهت‌هایی از اسطوره، دین، قصه‌های پریان و هنر افزوده می‌شود تا بُعد نوعی و کهن‌الگویی آشکار شود. برای نمونه، خوابی درباره‌ی فرو رفتن در آب را می‌توان با اسطوره‌های سفر شبانه در دریا مقایسه کرد. یونگ همچنین به یک رشته خواب بیشتر از یک خواب منفرد اعتماد داشت، چون رشته نشان می‌دهد یک مضمون چگونه پرورش می‌یابد.

ساختار خواب

یونگ در «On the Nature of Dreams» (۱۹۴۵) مشاهده کرد که بسیاری از خواب‌ها مانند یک نمایش در چهار بخش ساخته شده‌اند:

مقدمه

صحنه، زمان و شخصیت‌ها: خواب کجا رخ می‌دهد و چه کسانی آن‌جا هستند.

گسترش

داستان به حرکت درمی‌آید و تنش بالا می‌گیرد.

اوج

لحظه‌ی تعیین‌کننده، وقتی چیزی رخ می‌دهد یا تغییر می‌کند.

گره‌گشایی

راه‌حل یا نتیجه. وقتی خوابی گره‌گشایی ندارد یا به فاجعه می‌انجامد، این خود معنادار است.

خواب‌های بزرگ، خواب‌های تکراری و کابوس‌ها

یونگ در سفرش به کوه اِلگون در شرق آفریقا دریافت که مردم آن‌جا خواب‌های معمولی را از خواب‌های بزرگ، که برای کل جامعه اهمیت دارند، متمایز می‌کنند. او این تمایز را پذیرفت: برخی خواب‌ها شخصی‌اند، در حالی که برخی دیگر سرشار از تصویرهای کهن‌الگویی‌اند و تا پایان عمر با شخص می‌مانند. چنین خواب‌هایی اغلب در نقطه‌های عطف می‌آیند.

به نظر او، خواب‌های تکراری به موقعیتی اشاره دارند که هنوز فهمیده یا حل نشده است؛ وقتی فهمیده شود، اغلب تغییر می‌کنند یا متوقف می‌شوند. او به نخستین خوابی که بیمار به تحلیل می‌آورد، یعنی خواب آغازین، اهمیت ویژه‌ای می‌داد، خوابی که می‌تواند کل مسیر کار را ترسیم کند. سمینار او درباره‌ی خواب‌های کودکان، که از ۱۹۳۶ تا ۱۹۴۰ در زوریخ برگزار شد و در ۲۰۰۸ منتشر شد، بررسی می‌کرد که خواب‌های نخستین چگونه می‌توانند پیش‌نمایی از یک زندگی باشند.

چرا یونگ خواب‌نامه‌ها را رد می‌کرد

یونگ به هر فهرستی که معناهای ثابت به نمادهای خواب نسبت دهد بی‌اعتماد بود. همان مار می‌تواند برای کسی که از غرایزش می‌ترسد یک معنا داشته باشد و برای کسی که در آستانه‌ی نو شدن است معنایی کاملاً متفاوت. شباهت‌های کهن‌الگویی می‌توانند فهم را غنی کنند، اما فقط همراه با زندگی و تداعی‌های خود بیننده‌ی خواب.

این موضع Archetype Matrix نیز هست. ما خواب هیچ‌کس را تعبیر نمی‌کنیم. می‌شماریم که مردم کدام تصویرها را، در کدام کشورها و با چه حال‌هایی ثبت می‌کنند، و نشان می‌دهیم یونگ درباره‌ی رایج‌ترین نمادها چه نوشته است.

پرسش‌های پرتکرار