Synchroniciteit: Jungs theorie van betekenisvol toeval

Wat is synchroniciteit?

Jung gebruikte het woord voor het eerst in het openbaar in 1930, in een herdenkingsrede voor zijn vriend Richard Wilhelm, de vertaler van de I Ching. Hij werkte het idee volledig uit in „Synchronicity: An Acausal Connecting Principle” (1952), gepubliceerd in een bundel samen met de studie van de natuurkundige Wolfgang Pauli over Johannes Kepler, in het Engels vertaald als The Interpretation of Nature and the Psyche (1955).

Het wezenlijke element is betekenis. Twee gebeurtenissen die louter samenvallen, zijn toeval. Een synchroniciteit in de zin van Jung doet zich voor wanneer het toeval door de betrokkene als betekenisvol wordt ervaren, vaak met sterke emotie, en wanneer geen oorzaak de twee gebeurtenissen verbindt.

Innerlijk en uiterlijk op hetzelfde moment

Een psychische toestand valt samen met een gelijktijdige uiterlijke gebeurtenis die ermee overeenkomt.

Innerlijk en ver weg

Een droom of visioen komt overeen met een gebeurtenis die ver weg plaatsvindt en pas later wordt bevestigd.

Innerlijk en toekomstig

Een psychische toestand komt overeen met een gebeurtenis die nog niet heeft plaatsgevonden.

Dit zijn de drie typen die Jung in het essay van 1952 onderscheidde.

De casus van de scarabee

Jungs beroemdste voorbeeld komt uit zijn eigen praktijk. Een jonge patiënte, hoogopgeleid en zeer rationeel, zat vast in haar analyse omdat ze niets aanvaardde wat niet logisch te verklaren was. Op een dag vertelde ze hem een droom waarin ze een gouden scarabee had gekregen, een kostbaar sieraad.

Terwijl ze sprak, hoorde Jung achter zich getik op het raam. Hij opende het en ving een vliegend insect: een gouden tor, de naaste Europese verwant van de Egyptische scarabee. Hij gaf het aan haar. Volgens Jung brak de ervaring door haar rationalisme heen, en kwam de therapie in beweging. In het oude Egypte was de scarabee een symbool van wedergeboorte, en dat was voor Jung precies wat haar psyche nodig had.

Jung en Wolfgang Pauli

Wolfgang Pauli, een van de grondleggers van de kwantumfysica en winnaar van de Nobelprijs voor Natuurkunde van 1945, wendde zich begin jaren dertig in een persoonlijke crisis tot Jung. Hij werd eerst behandeld door een jonge collega van Jung en ontmoette later Jung zelf. Jung gebruikte honderden dromen van Pauli anoniem in Psychology and Alchemy (1944).

Hun uitwisseling groeide uit tot een lange intellectuele vriendschap. In brieven die een kwarteeuw beslaan, gepubliceerd als Atom and Archetype, onderzochten ze of psyche en materie twee aspecten van één onderliggende werkelijkheid zouden kunnen zijn, een idee dat Jung verbond met de oude notie van de unus mundus, de ene wereld. Paulis betrokkenheid gaf het idee van synchroniciteit een ernst die het anders niet zou hebben gehad, al bleef Pauli zelf er voorzichtig over.

De I Ching en het astrologie-experiment

Jung was gefascineerd door de I Ching, het oude Chinese boek der veranderingen, en schreef een voorwoord bij de Engelse uitgave van Wilhelms vertaling (1950). Hij zag de methode ervan, het raadplegen van het toeval, als gebaseerd op een synchronistische in plaats van een causale kijk op de wereld.

In het essay van 1952 deed hij ook verslag van een experiment met de horoscopen van echtparen, op zoek naar traditionele astrologische huwelijkstekens. De resultaten leken eerst opvallend, maar hielden geen stand als statistisch bewijs, zoals Jung zelf toegaf. Hij interpreteerde het patroon van de resultaten als op zich synchronistisch, omdat het kennelijk de verwachtingen van de onderzoekers weerspiegelde. Jung bestudeerde astrologie als psychologisch verschijnsel, als geprojecteerde psychologie, en niet als een theorie van planetaire oorzaken.

Synchroniciteit en de archetypen

Jung merkte op dat synchronistische gebeurtenissen zich vaak opstapelen op momenten van hevige emotie en crisis, wanneer een archetype geactiveerd of, in jungiaanse taal, geconstelleerd is. Dood, geboorte, liefde en grote keerpunten zijn typisch. Hij verbond dit met zijn late idee dat de archetypen psychoïde zijn en voorbij de psyche reiken tot in de fysieke wereld.

Wat psychologen en sceptici zeggen

De meeste wetenschappers beschouwen synchroniciteit als ontoetsbaar en verklaren betekenisvol toeval via gewone mechanismen. De menselijke geest is sterk geneigd patronen te vinden, een neiging die de psychiater Klaus Conrad apofenie noemde. Door de bevestigingsbias onthouden we de treffers en vergeten we de missers. En de statistici Persi Diaconis en Frederick Mosteller lieten in 1989 zien dat schijnbaar onmogelijke toevalligheden onvermijdelijk zijn wanneer er genoeg mensen en genoeg gebeurtenissen zijn; ze noemden dit de wet van de werkelijk grote getallen.

Niets hiervan ontkent dat toeval betekenisvol kan aanvoelen, of dat dat gevoel in iemands leven van belang kan zijn. De psychiater Bernard Beitman heeft, onder anderen, betekenisvol toeval bestudeerd als psychologische ervaring zonder uitspraken te doen over de oorzaak ervan. De religiehistoricus Roderick Main schreef een zorgvuldige studie over Jungs theorie en haar religieuze dimensie. Of synchroniciteit iets in de wereld beschrijft of iets in de manier waarop we die ervaren, blijft een open vraag.

Veelgestelde vragen