Jung en Freud: vriendschap, breuk en de belangrijkste verschillen

Hoe ze elkaar ontmoetten

Jung had Freuds De droomduiding kort na het verschijnen gelezen, en zijn eigen woordassociatie-experimenten leken Freuds theorie van de verdringing te bevestigen. Hij verdedigde Freud in druk in een tijd waarin de psychoanalyse in de academische geneeskunde breed werd afgewezen. In april 1906 schreef Freud hem om hem te bedanken, en er begon een briefwisseling.

In maart 1907 bezocht Jung Freud in Wenen. Hun eerste gesprek zou ongeveer dertien uur hebben geduurd. Freud waardeerde Jung zeer, en ook strategisch: Jung werkte in een gerespecteerde universiteitskliniek in Zürich en hoorde niet bij Freuds Weense, grotendeels Joodse kring, zodat hij de psychoanalyse kon helpen bredere aanvaarding te vinden.

De reis naar Amerika in 1909

In 1909 reisden Freud en Jung, samen met Sándor Ferenczi, naar Clark University in Worcester, Massachusetts, waar beiden lezingen gaven en een eredoctoraat ontvingen. Tijdens de lange zeereis analyseerden ze elkaars dromen.

In Herinneringen, dromen, gedachten schreef Jung later dat Freud weigerde persoonlijke details over een van zijn dromen te geven omdat dat zijn gezag in gevaar zou brengen, en dat Jung vanaf dat moment voelde dat de vriendschap gedoemd was. Het was ook tijdens deze reis dat Jung de droom had van het huis met de vele verdiepingen, die hem naar het idee van het collectieve onbewuste leidde.

Groeiende spanningen

In 1910 werd Jung de eerste voorzitter van de Internationale Psychoanalytische Vereniging. Achter de schermen groeiden de verschillen. Jung kon niet aanvaarden dat alle psychische energie een seksuele oorsprong had. Hij was geïnteresseerd in religie, mythe en occulte verschijnselen, die Freud met argwaan bekeek; Jung herinnerde zich dat Freud hem vroeg van de seksuele theorie een onwrikbaar dogma te maken, een bolwerk tegen het occultisme.

Er waren ook persoonlijke spanningen. Freud viel tweemaal flauw in Jungs aanwezigheid, in Bremen in 1909 en in München in 1912, beide keren tijdens gesprekken die, op zijn minst indirect, raakten aan rivaliteit tussen vader en zoon.

De breuk

De beslissende stap was Jungs boek Wandlungen und Symbole der Libido (1911 tot 1912), later herzien als Symbols of Transformation. Daarin herdefinieerde hij libido als algemene psychische energie in plaats van seksuele drift, en las hij het incestmotief in mythen symbolisch, als een verlangen naar vernieuwing, in plaats van letterlijk. In lezingen aan Fordham University in New York in 1912 presenteerde hij deze opvattingen in het openbaar.

In januari 1913 stelde Freud voor hun persoonlijke relatie te beëindigen, en Jung stemde in. Later dat jaar trad Jung af als redacteur van het belangrijkste psychoanalytische jaarboek, en in april 1914 als voorzitter van de vereniging. Freud gaf zijn eigen lezing in „On the History of the Psycho-Analytic Movement” (1914). Voor Jung volgden op de breuk jaren van innerlijke onrust, die hij vastlegde in Het Rode Boek.

De belangrijkste verschillen tussen Freud en Jung

De twee systemen hebben veel gemeen, vooral de overtuiging dat het onbewuste het bewuste leven vormt. De belangrijkste verschillen zijn deze:

Het onbewuste

Freud: vooral persoonlijk, bestaande uit verdrongen wensen en herinneringen. Jung: een persoonlijke laag plus een dieper collectief onbewuste dat alle mensen gemeen hebben.

Libido

Freud: seksuele energie, de drijfveer achter het psychische leven. Jung: psychische energie in het algemeen, die seksuele, creatieve, spirituele of andere vormen kan aannemen.

Dromen

Freud: vermomde vervulling van verdrongen wensen. Jung: natuurlijke, symbolische uitdrukkingen van de huidige toestand van de psyche die de bewuste houding compenseren. Zie Jung over dromen.

Religie

Freud: een illusie die wortelt in kinderlijke wensen, zoals betoogd in De toekomst van een illusie (1927). Jung: een echte en belangrijke functie van de psyche.

Richting

Freud: vooral causaal, het heden verklaren vanuit het verleden. Jung: ook finaal of doelgericht, met de vraag waartoe een symptoom of droom dient en waar het heen leidt.

Ontwikkeling

Freud: de persoonlijkheid wordt grotendeels in de vroege kindertijd gevormd. Jung: de ontwikkeling gaat het hele leven door, vooral in de tweede helft, via individuatie.

Methode

Freud: de divan, vrije associatie en analyse van de overdracht. Jung: meestal tegenover elkaar zittend, met amplificatie, werk met beelden en actieve imaginatie, al schreef hij ook uitvoerig over overdracht.

De nalatenschap van de breuk

Freud verloor binnen enkele jaren twee vooraanstaande collega’s: Alfred Adler vertrok in 1911, Jung in 1913. Psychoanalyse en analytische psychologie ontwikkelden zich tot afzonderlijke tradities met eigen instituten en tijdschriften. Vandaag hebben beide meer invloed in de psychotherapie en de geesteswetenschappen dan in de academische psychologie, en veel therapeuten putten uit beide.

Het verhaal is vele malen verteld, onder meer in John Kerrs A Most Dangerous Method (1993) en de daarop gebaseerde film A Dangerous Method (2011). Beide geven een centrale plaats aan Sabina Spielrein, eerst Jungs patiënte, daarna zijn studente en later een psychoanalytica wier ideeën over vernietiging en transformatie beide mannen beïnvloedden.

Veelgestelde vragen