Archetypy Junga: znaczenie, przykłady i mit 12 typów

Czym jest archetyp?

Słowo pochodzi od greckiego arche, początek lub pierwsza zasada, oraz typos, odcisk lub wzór. Jest znacznie starsze niż Jung: wskazywał on, że pojawia się u Filona Aleksandryjskiego, u Ireneusza, w Corpus Hermeticum i u Pseudo-Dionizego Areopagity, zawsze w znaczeniu pierwotnego wzoru.

We wczesnych pismach Jung mówił o „praobrazach”, określeniu zaczerpniętym od historyka Jacoba Burckhardta. Terminu „archetyp” zaczął używać w 1919 roku w eseju „Instinct and the Unconscious”. Ściśle powiązał tam obie idee: instynkty są typowymi sposobami działania, a archetypy typowymi sposobami postrzegania i wyobrażania. Opisywał nawet archetyp jako sposób, w jaki instynkt przedstawia sam siebie.

Archetypy są treściami nieświadomości zbiorowej. Nie są wyuczone, ale nie są też gotowymi obrazami przechowywanymi w mózgu. Są skłonnościami, które stają się widoczne dopiero wtedy, gdy przybierają kształt w obrazie, opowieści, fantazji lub silnej emocji.

Archetyp i obraz archetypowy

Jung starannie odróżniał archetyp sam w sobie od obrazu archetypowego. Aby to wyjaśnić, posługiwał się obrazem kryształu. Układ osiowy kryształu wyznacza jego strukturę, zanim jakikolwiek kryształ się uformuje, a mimo to nie ma on własnego materialnego istnienia; rzeczywisty kryształ może być duży lub mały i przybierać wiele kształtów. W ten sam sposób archetyp jest formą bez treści, a obrazy, które wytwarza, są zawsze konkretne i lokalne.

Dlatego archetyp matki może pojawić się jako bogini, jako Maryja Panna, jako ziemia, jaskinia, morze, miasto czy babcia, i dlatego stary mędrzec jednej kultury jest pustelnikiem, a innej czarodziejem. W późnym eseju „On the Nature of the Psyche” (1947) Jung nazwał archetyp sam w sobie psychoidalnym: nigdy w pełni poznawalnym i sięgającym poza psychikę, ku ciału.

Główne archetypy opisane przez Junga

Jung mówił, że archetypów jest tyle, ile typowych sytuacji w życiu, i nigdy nie sporządził zamkniętej listy. Niektóre postaci powracają jednak w całym jego dziele i stały się klasycznymi archetypami jungowskimi.

Cień

Odrzucona i nieznana strona osobowości, często spotykana najpierw w innych ludziach. Zobacz cień.

Persona

Maska społeczna, rola, którą odgrywamy przed światem. Zobacz personę.

Anima i animus

Wewnętrzny obraz kobiecy w mężczyźnie i wewnętrzny obraz męski w kobiecie, przewodnicy ku głębszej nieświadomości. Zobacz animę i animusa.

Jaźń

Archetyp pełni i centrum całej psychiki, często symbolizowany przez mandalę. Zobacz Jaźń i indywiduację.

Wielka Matka

Karmiąca i chroniąca, ale też pożerająca i zaborcza. Jung opisał obie strony w eseju „Psychological Aspects of the Mother Archetype” (1938/1954). Zobacz też starą kobietę.

Stary Mędrzec

Postać ducha i sensu, która pojawia się, gdy bohater jest zagubiony, i daje radę, magiczny przedmiot lub zadanie. Zobacz starego mężczyznę.

Trickster

Zmiennokształtna, przekraczająca granice postać nieporządku i humoru, od Hermesa po opowieści o tricksterze rdzennych Amerykanów, które Jung omawiał z antropologiem Paulem Radinem.

Boskie Dziecko

Obraz nowych początków i przyszłych możliwości, zarazem bezbronny i niezwyciężony, opisany w eseju napisanym wspólnie z mitologiem Karlem Kerényim.

Bohater

Postać, która opuszcza dom, staje do walki z potworem lub schodzi w głębiny i powraca przemieniona, centralny temat Symboli przemiany.

Odrodzenie

Nie postać, lecz proces: śmierć i odnowa, inicjacja i przemiana, temat eseju Junga „Concerning Rebirth” (1940).

Skąd pochodzi 12 archetypów?

Szukając archetypów Junga, często trafia się na listę dwunastu: Niewinny, Zwykły Człowiek, Bohater, Opiekun, Odkrywca, Buntownik, Kochanek, Twórca, Błazen, Mędrzec, Mag i Władca. Jung nie napisał tej listy.

Pochodzi ona od późniejszych autorów. Pedagożka Carol S. Pearson opisała sześć, a potem dwanaście archetypów rozwoju osobistego w książkach The Hero Within (1986) i Awakening the Heroes Within (1991). Najbardziej znaną wersję, stosowaną w budowaniu marki i marketingu, opublikowały Margaret Mark i Carol S. Pearson w The Hero and the Outlaw (2001). Modele te są inspirowane Jungiem i mogą być użytecznymi narzędziami, ale zamieniają archetypy w typy osobowości lub marki, czego Jung wyraźnie unikał.

Podobna ostrożność dotyczy „czterech głównych archetypów”, często wymienianych w internecie: persony, cienia, animy lub animusa oraz Jaźni. To trafne streszczenie struktury osobowości w teorii Junga, ale nie pełna lista archetypów.

Jak archetypy przejawiają się w życiu

Archetypy ujawniają się w obrazach i w emocjach. W snach pojawiają się jako postaci i sceny, które wydają się większe niż życie. W mitach, baśniach i religiach przybierają postać bogów, potworów, podróży i rytuałów. W codziennym życiu są często projektowane na ludzi: partnera, który zdaje się ucieleśniać wszystkie nadzieje, przywódcę, który wydaje się zbawcą, grupę, która staje się kozłem ofiarnym.

Jung używał słowa numinotyczny, zapożyczonego od teologa Rudolfa Otto, na określenie szczególnego ładunku emocjonalnego doświadczenia archetypowego: fascynującego, budzącego grozę i podziw, czasem przerażającego. Gdy sytuacja życiowa aktywizuje archetyp, jungiści mówią, że zostaje on skonstelowany.

W literaturze i filmie idea ta stała się całą szkołą krytyki, od Archetypal Patterns in Poetry Maud Bodkin (1934) po Anatomy of Criticism Northropa Frye’a (1957). Bohater o tysiącu twarzy Josepha Campbella (1949), którego wpływ na Gwiezdne wojny przyznał George Lucas, spopularyzował archetypową podróż bohatera.

Czy archetypy są wrodzone? Współczesny spór

Jung utrzymywał, że archetypy są dziedziczone wraz ze strukturą mózgu. Krytycy odpowiadają, że powracające motywy można wyjaśnić przekazem kulturowym i wspólnym doświadczeniem. Pomiędzy tymi stanowiskami pojawiło się kilka współczesnych propozycji: Anthony Stevens powiązał archetypy z wyewoluowanymi systemami zachowań badanymi przez etologów; Jean Knox opisała je jako wzorce niezawodnie wyłaniające się we wczesnym rozwoju; psychologia archetypowa Jamesa Hillmana odłożyła na bok pytanie o pochodzenie i skupiła się na samym obrazie.

Niekwestionowana pozostaje obserwacja, od której wszystko się zaczęło: pewne obrazy i opowieści wciąż powracają w różnych czasach i miejscach. Archetype Matrix daje dziś na to małe okno, pokazując, które symbole ludzie zapisują najczęściej na całym świecie.

Najczęściej zadawane pytania